Wat bracht patriarch Theofilos, die zo strikt in de leer was, ertoe een niet overdreven vurige christen aan te stellen als bisschop? Een bisschop was destijds niets méér dan de leider van de christenen in een bepaalde stad en het ambt vergde geen buitengewone spirituele gaven, maar dat wil niet zeggen dat iemand als Synesios een voor de hand liggende keuze was. De priesters en diakens van zijn stad moeten zich gepasseerd hebben gevoeld, en de gelovigen zullen verbaasd zijn geweest, want het was publiek geheim dat de kerkdrempels niet bepaald sleten van Synesios' frequente bezoek.
We kennen Theofilos' motief niet. De twee mannen kenden elkaar goed en omdat Synesios wel eens in Alexandrië kwam, hoefden ze weinig brieven uit te wisselen. We hebben echter één aanwijzing: Synesios werd bisschop van Ptolemais, en dat was niet zomaar een bisschop, het was een metropoliet. Dat wil zeggen dat Synesios aanwijzingen mocht geven aan andere bisschoppen. Hij lijkt dus te zijn benoemd als bestuurder en niet voor de zielszorg. Synesios had talloze contacten, was niet onbemiddeld -wat handig was als er aalmoezen gegeven moesten worden- en was bovendien een oorlogsheld. Hij had onmiskenbaar prestige en was een onbeschreven blad, wat hem maakte tot een neutrale figuur in de talloze kerkelijke twisten van die tijd. En tot slot: mocht hij toch werk moeten maken van zijn taak als zielzorger, dan was Synesios zeker niet ongeschikt - als filosoof had hij ook al mensen van advies gediend.
Er was echter één probleem: Synesios wilde niet. Hij was filosoof, had het Christendom alleen aanvaard om te trouwen, en kon enkele christelijke stellingen werkelijk niet aanvaarden. Hoe kon hij oprecht preken over bijvoorbeeld de opstanding als hij daar zelf niet in geloofde? Van de andere kant: het was oorlog. De Libische stammen werden met het jaar gevaarlijker en juist in deze tijd was het zaak dat de bedreigde bevolking capabele herders had. Gedurende zeven maanden verkeerde Synesios in een grote spirituele crisis.
Uiteindelijk schreef hij een brief naar zijn broer, die woonde in Ptolemais. Het geschrift, nummer 105 in de collectie, was duidelijk bedoeld als "open brief" aan de stad waarvan hij bisschop zou worden. Samengevat stelde Synesios dat hij weinig behoefte had aan het ambt en dat hij als filosoof privé niet de volledige christelijke leer kon aanvaarden. Maar hij was bereid er les over te geven aan de ongeletterden. Als zijn toekomstige kudde begrip zou hebben voor deze attitude, en zou aanvaarden dat hij -aangezien hij getrouwd was- onder geen beding van zijn vrouw zou scheiden, dan was hij bereid bisschop te worden.
Het antwoord is niet overgeleverd, maar het was duidelijk dat de bevolking van Ptolemais hem wilde, want in 410 wijdde Theofilos hem tot priester en tot bisschop.
Jona Lendering is historicus, de man achter de website Livius en mede-oprichter van Livius Onderwijs, waar cursussen worden gegeven over de oude Mediterrane samenlevingen.
Dit is het tweede deel uit de reeks van Synesios van Cyrene, het eerste deel is hier te lezen.
Synesios, de heidense filosoof, was ongeveer dertig toen hij in Alexandrië in het huwelijk trad met een rijke christelijke dame. Hoe ze heette, is onbekend: Synesios noemt haar in zijn brieven gewoon "mijn vrouw". Dat hij het doopsel toebediend heeft gekregen, vermeldt hij nergens, maar staat wel vast. Het huwelijk werd namelijk ingezegend door Theofilos, de bisschop van Alexandrië, en een van de vier meest vooraanstaande christelijke autoriteiten: samen met de bisschoppen van Rome, Constantinopel, Antiochië en Jeruzalem had hij de rang van "patriarch". Theofilos was geen man die een huwelijk zou sluiten als het niet netjes volgens de christelijke regels werd voltrokken. Dus moet Synesios zich hebben laten dopen.
Het zal hem weinig hebben uitgemaakt: zoals we in de vorige aflevering al zagen was de heidense filosofie geschikt om door het Christendom te worden aangepast. Synesios zal het als een accentverschil hebben ervaren en was zeker niet diep verstoord door het feit dat er toch ook wat verschillen waren. Zijn houding wordt geïllustreerd in Brief 154 aan Hypatia, waarin hij op milde wijze de draak steekt met zowel christelijke filosofen als de loze heidense welsprekendheid, en erop wijst dat de echte waarheid zó onweerstaanbaar is dat ze zich op verschillende manieren kan uiten.
Pas na enkele jaren keerde het echtpaar, met drie pasgeboren zonen, vanuit Alexandrië terug naar Cyrene. Er was veel veranderd. Ten zuiden van de stad lag de halfwoestijn, waar nomaden rondtrokken die af en toe de grens van het Romeinse Rijk overschreden voor een korte plundertocht. Synesios had af en toe tegen hen gevochten: kleine patrouilles hadden meestal volstaan. Maar inmiddels hadden de Libiërs de weg geleerd, en er was meer inzet van troepen nodig. Synesios bouwde een bescheiden legertje dat hij zelf financierde en uitrustte (Brief 132). Het mocht weinig baten. Ergens rond 406 werd zijn landgoed overgenomen door de barbaren, die het zelfs gebruikten als basis om de omgeving te verkennen en te verwoesten.
Synesios vestigde zich in Cyrene, waar hij, rijk als hij was, ongetwijfeld een huis zal hebben bezeten. Er waren nog volop gelukkige momenten: hij had tijd voor literaire activiteiten en de jacht. De vele brieven uit deze tijd bewijzen dat hij heen en weer geslingerd werd tussen twee verlangens: enerzijds een filosofisch verlangen naar rust (bijv. Brief 148) en anderzijds een gevoel dat hij aan zijn stand verplicht was minder gelukkigen bij te staan (Brief 95). Een lange reeks aanbevelingsbrieven bewijst dat hij desnoods bereid was zijn netwerk, dat reikte tot de patriarch van Alexandrië en de hoogste hovelingen in Constantinopel, in te schakelen voor verworpenen en ontrechten. Interessant is hoe hij meent dat hij wegens zijn filosofische scholing het recht heeft anderen van advies te dienen - met als meest opmerkelijke voorbeeld een brief waarin hij een moordenaar oproept naar de rechtbank te gaan en de doodstraf aan te nemen (Brief 44).
In deze jaren schreef hij een essay over Dio Chrysostomos, een filosoof-redenaar uit de eerste eeuw die door Synesios werd beschouwd als rolmodel. Ook schreef hij een traktaat over een astrolabe en een buitengewoon onderhoudende redevoering "Lof der kaalheid": een van de weinige teksten uit de Oudheid die zonder platvloers te zijn nog altijd grappig is. Zijn belangrijkste tekst is echter "Het Egyptische Verhaal, of: De Voorzienigheid", waarin hij aloude mythe van Osiris naverteld, en wel zó dat het duidelijk is dat het eigenlijk gaat over Synesios' wederwaardigheden tijdens zijn gezantschap naar Constantinopel.
Aan deze jaren van oorlogsdreiging, gezinsgeluk en literaire activiteit kwam in 409 een onverwacht einde toen patriarch Theofilos Synesios uitnodigde bisschop te worden.
Jona Lendering is historicus, de man achter de website Livius en mede-oprichter van Livius Onderwijs, waar cursussen worden gegeven over de oude Mediterrane samenlevingen.
Tachtig jaar waarin het Christendom zich officieel verzevenhonderdvoudigde: dat kan onmogelijk als iedereen vanuit een oprechte persoonlijke aandrang het geloof aannam. En zo is het dan ook niet gegaan. Nu de keizer christelijk was, was het voor carrièrepolitici aantrekkelijk zich te bekeren. Dat was niet moeilijk. Belangrijke christelijke denkers als Ambrosius van Milaan en Augustinus van Hippo legden de nieuwe godsdienst uit in de termen van de toenmalige filosofie. Aangezien al eerder was geopperd dat de vele goden uiteindelijk slechts manifestaties waren van één opperwezen, werd de geloofsovergang van de hoogwaardigheidsbekleders vereenvoudigd. Een zekere hypocrisie kan deze mensen niet worden ontzegd, zoals je de laatste verdedigers van de oude godsdiensten wel moet bewonderen omdat ze hun principes trouw bleven.
Eén van de weinig oprechte bekeerlingen was Synesios van Cyrene, maar hypocriet was hij beslist niet. In elk geval had zijn geloofsovergang niets te maken met berekening of eigenbelang, maar alles met een naastenliefde die ook een oprechte christen niet zou misstaan.
Hij moet zijn geboren rond 370, in Cyrene, een oude Griekse kolonie in het noordoosten van het huidige Libië (misschien het meest bekend van Simon van Cyrene, de man die Jezus zijn kruis hielp dragen). Synesios behoorde tot de meest welvarende families van die stad en was dankzij deze rijkdom in staat te gaan studeren in Alexandrië, bij de filosofe Hypatia, die hem -zoals destijds gebruikelijk- onderwees dat de Schepping uit één God was voortgekomen, daardoor in harmonie verkeerde, en dat de Schepper voor de mensheid zorgde. Dit was weliswaar een heidense filosofie, maar het was voor christelijke denkers makkelijk dit aan te passen aan de eigen wensen.
Synesios zou dit altijd blijven geloven, en ook toen hij later christen was geworden beschouwde hij zich als filosoof. Hij bleef al die tijd bevriend met zijn meesteres, aan wij hij verschillende brieven schreef toen hij zich omstreeks 396 terugtrok op zijn landgoed, "waar ik filosofie, wiskunde, astronomie -kortom: van alles- studeer en verder het land verbouw, uit jagen ga, af en toe een robbertje vecht met een horde plunderende Libische barbaren, en soms in de rechtszaal optreed om iemand te verdedigen die onverdiend in moeilijkheden is geraakt". Met andere woorden, het leven van een Griekse of Romeinse grootgrondbezitter, die weliswaar profiteerde van het werk van zijn slaven en boeren, maar hen ook verdedigde tegen buitenlandse vijanden, en die een maatschappelijke verantwoordelijkheid voelde en nam.
Synesios schreef ook wel eens wat, en veel van zijn publicaties zijn overgeleverd. Hij beheerst de dialecten waarin de Grieken van zijn tijd zich uitdrukten: zuiver Attisch in zijn brieven en essays, zuiver Dorisch in zijn lichtvoetige hymnen, waarin hij bijvoorbeeld de schoonheid van de Schepping bezingt. Anders dan zijn tijdgenoten ontbreekt elke zweem van pedantheid: hij citeert wel eens een oudere auteur als Homeros, maar heeft er geen behoefte aan te koketteren met zijn belezenheid door obscure schrijvers aan te halen. Uit deze tijd dateert een essay "Over dromen", die hij beschouwt als een voor iedereen toegankelijke manier om in contact met het hogere te komen, zonder dat daarvoor dure offers hoeven worden gebracht of tempels bezocht. Zijn traktaat "Over het fokken van honden" is verloren, maar daar staat tegenover dat zijn Vierde brief over is, een uitgebreide en bij vlagen hilarische beschrijving van een schipbreuk.
In 397 bracht hij in Constantinopel een bezoek aan keizer Arcadius, aan wie hij een gouden kroon ten geschenke moest geven. Hij maakte van de gelegenheid gebruik een petitie aan te bieden waarin hij vroeg om lagere belastingen voor zijn geboortestad, die te lijden had van barbaarse invallen. Het duurde enige tijd voor hij het woord kreeg, want juist in die tijd nam een groep Germaanse huurlingen de macht in de hoofdstad tijdelijk over. Toen hij in 400 het oor van de keizer had, sprak hij duidelijk: zijn redevoering "Over de keizerlijke heerschappij" bevat weliswaar alle destijds gebruikelijke clichés over zijn rol als filosofisch adviseur van de vorst, maar ook een reeks heel concrete aanbevelingen. De heerser moest strijd leveren tegen corruptie en zijn Germaanse huurlingen de laan uitsturen.
Toen hij zijn doelen had bereikt, keerde Synesios terug naar huis, maar niet zonder een bezoek te hebben gebracht aan de filosofische scholen van Athene. Vergeleken met de school van Hypatia viel het hem tegen. In Brief 136 vergelijkt hij de oude stad met "een geslacht dier na een offer: er blijft niets over dan wat stukken huid om ons te helpen het dier te reconstrueren dat ooit heeft geleefd". Vrijwel zeker bezocht hij ook Eleusis, waar de Atheners een mysterieuze cultus hadden die hun leerde dat er na de dood een goed leven was. Synesios werd ingewijd, als een van de allerlaatsten; korte tijd later sloot keizer Arcadius de tempel.
In de winter van 400/401 bereikte Synesios Alexandrië, waar hij de eerste stap zette op weg naar zijn bekering. Hij ontmoette er een christelijke dame, met wie hij zich al snel verloofde.
Nb. dit is niet in mijn achtertuin!!
